atocipenk
Troche O Kowali

Początki Kowali nikną w pomroce dziejów. Archeolodzy znaleźli na terenie tej wsi
ślady osadnictwa już z czasów VIII-XIII wieku.

Pisana historia Kowali zaczyna się w XIV wieku. Zachowało się bardzo dużo
dokumentów z czasów średniowiecza. Między innymi znamy odpis dokumentu
wystawionego w Sączu w dnia 18 V 1359 roku, w którym Kazimierz Wielki
zaświadczył, że Sięgniew Goworkowic z Opola odstąpił Stefanowi i Beroldowi
z Wrzaw część wsi Kovala w ziemi lubelskiej w zamian za Słupczę w ziemi
sandomierskiej. Jest to pierwsza wzmianka o istnieniu tej miejscowości. Tak więc
dziedzicem wsi był początkowo Sięgniew z Opola, a od 1359 roku posiadał już
tylko część wsi.

W 1368 roku Kowala została lokowana na prawie średzkim. Postarał się o to
Sięgniew z Opola i dnia 25 II 1368 roku król wydał stosowny dokument. W tej wsi
ustanowiono wójta, który otrzymał 4 łany ziemi, w tym część ziemi była nie
wykarczowana, wójt miał „służyć swemu pani z kuszą na dobrym koniu”, miał prawo
założyć karczmę, 2 stawy oraz młyn.

Była to bogata wieś, świadczy o tym chociażby to, że zachowały się dokumenty
sądowe z początku XV wieku według których niejaki Mikołaj Rawsa z Babina zabrał
Wilkowi kmieciowi z Kowali następujący inwentarz: 2 woły, 3 krowy, 5 kóz, 2
świnie, wieprza tucznego, 6 gęsi, kury i 20 kop żyta. Jak na tamte czasy był to
duży majątek, świadczący o zasobności kmieci z Kowali.

Jan Długosz opisując tą wieś z lat siedemdziesiątych XV wieku informuje, że
podzielona była między dwóch właścicieli: jedną posiadał wspomniany Jan syna
Łukasza ze Słupczy herbu Rawa, a drugą Mikołaj i Jan Drzewieccy herbu Ciołek.
Dodatkowo w części Słupeckiego był folwark.

W czasach Jana Długosza Kowala była bardzo dużą wsią liczącą 21 łanów kmiecych.
Świadczy o tym wysokość dziesięciny jaką płacono na rzecz klasztoru
benedyktynów na Łysej Górze, wynosiła ona od 9 do 15 grzywien.

Jan ze Słupczy Słupecki dziedzic wsi w końcu XV wieku wychował się na dworze
swego ojca i jak podają źródła nieraz w dzieciństwie musiał nieraz uciekać wraz
z matką z dworu w obawie przed napadami szaleństwa ojca. Na łożu śmierci
ojciec nakazał mu zwrócić zagrabione skarby ale Jan ze Słupczy nie wykonał
tego polecenia i dzięki temu był bogatym człowiekiem. Odziedziczył liczne wsie
w tym Kowalę. W przeciwieństwie do ojca był spokojnym człowiekiem, udzielał
się w polityce. Umiejętnie gospodarował swym majątkiem. Odkupił od
Drzewieckich ich część Kowali stając się jej jedynym właścicielem, a następnie
wydzierżawił Kowalę w 1487 roku swemu synowi Janowi Łukaszowi. Jan Słupecki
w 1499 roku został kasztelanem sądeckim, był wielkim dobroczyńcą Opola
Lubelskiego, zmarł w 1509 roku.

Kolejnym dziedzicem dóbr opolskich, a w tym i Kowali był jego syn Stanisław, który
przyjął nazwisko Słupecki. W młodości studiował zagranicą, po powrocie
Mikołaj Rej wytykał mu w „Zwierzyńcu” cudzoziemską modę i obyczaje ale chwalił
inteligencję. Służył początkowo w armii, ale później został politykiem był
posłem, w 1568 został kasztelanem lubelskim. Aktywnie uczestniczył
w wydarzeniach unii lubelskiej, elekcji królewskiej z 1572 roku, podczas której
poparł Maksymiliana Habsburga. Był też zwolennikiem reformacji i w Opolu
zamienił kościół katolicki na zbór. Ożenił się z Zofią z Wrzelowa, zmarł w 1575 roku.

Kolejnym dziedzicem Kowali był jego najstarszy syn Zbigniew Słupecki wychowany
w tradycji różnowierczej, brał aktywny udział w życiu tej społeczności.
W polityce nie odegrał większej roli mimo, że wybierano go na posła. Zmarł w 1594
roku nie założywszy rodziny.
Dobra opolskie z Kowalą odziedziczył jego młodszy brat Feliks Słupecki. Słupecki
urodził się w 1571 roku, studiował w Niemczech i we Włoszech. Podobnie jak
brat aktywnie uczestniczył w życiu kościoła kalwińskiego, był też posłem na
sejm z ziemi sandomierskiej. W 1605 roku otrzymał nominację na kasztelana
żarnowskiego. Uczestniczył w antykrólewskim rokoszu Zebrzydowskiego.
Ówcześni podkreślają jego mądrość i szacunek wśród szlachty. Ożenił się z Barbarą
Leszczyńską pochodzącą ze znakomitej wielkopolskiej rodziny. Mieszkał
w Opolu i dbał o rozwój tego miasta i biblioteki. Utrzymywał kontakty z elitą
intelektualną Europy. Około 1615 roku dokonała się w nim wielka zmiana. Oddał
opolski kościół katolikom i przeszedł na katolicyzm, stając się gorliwym
wyznawcą katolicyzmu, zmarł w 1616 roku.

Dobra opolskie po jego śmierci przejęła jego żona Barbara z Leszczyńskich Słupecka.

Histroia Kowali
Barbara Słupecka (ur. ok. 1582 r. ) od 1600 roku była żoną Feliksa Słupeckiego. Była
gorliwą wyznawczynią kalwinizmu. Nie poszła śladami męża i nie przeszła na
katolicyzm ale nie przeszkadzała też katolikom w Opolu. Zmarła w 1654 roku,
a tuż przed śmiercią „pracą brata rodzonego Wacława Leszczyńskiego biskupa
warmińskiego została wcielona do kościoła rzymskokatolickiego”
.

Za jej czasów przeprowadzono spis podatkowy ziemi lubelskiej. Według rejestru
podatkowego z 1623 roku w Kowali było 20 osiadłych łanów kmiecych, mieszkało tu
więc zapewne 40 rodzin kmiecych. Oprócz tego było we wsi 9 rodzin
zagrodników, mieszkało 6 komornic, 2 rzeźników, we wsi była karczma. Była to,
więc duża i bogata wieś.

Dobra opolskie w tym Kowalę i Wolę Niezabitowską odziedziczył w 1654 roku Jerzy
Słupecki (1615-1663) młodszy z synów Feliksa i Barbary Słupeckich.
Początkowo był wyznawcą kalwinizmu uczył się w gimnazjum kalwińskim
w Bełżycach. Potem studiował za granicą wraz z braćmi. Należał do elity kalwińskiej,
korespondował ze słynnym Grotiusem. Dobra opolskie wraz Kowalą formalnie
należały do niego od 1632 roku, ale dopiero w 1654 roku przejął nad nimi
faktyczną kontrolę. W latach czterdziestych XVII wieku zachwiał się w wierze
kalwińskiej po tym jak jego brat został księdzem katolickim. W 1643 roku
współbracia próbowali go „ratować”, ale on podjął decyzję i przeszedł na katolicyzm.
Cieszył się poparciem szlachty lubelskiej i często wybierano go na posła, był też
kasztelanem lubelskim (1661). Ożenił się z Anną Wylamówną i miał jedną córkę
Teodorę, zmarł w 1663 roku.

Kowalę wraz z dobrami opolskim odziedziczyła jego córka, która wniosła je
w posagu wychodząc za mąż za Stanisława Dunin-Borkowskiego kasztelana
połanieckiego. Za czasów Dunin-Borkowskiego w 1667 roku przeprowadzono
podatkowy spis pogłówny. We wsi Kowala w tym czasie mieszkali: administrator
dóbr, 10 osób służby dworskiej oraz 149 kmieci. Spis nie obejmował osób
poniżej 10 roku życia, można, więc sądzić, że mieszkało tu około 200 osób. We wsi
istniał drewniany dwór, siedziba zarządców wsi.

Stanisław Dunin Borkowski miał jedyną córkę Teresę, która wydał za mąż (1682) za
wdowca Stanisława Tarło herbu Topór. W posagu Teresa otrzymała dobra
opolskie. Ich najstarszym synem był Jan Tarło (ur. 1684). Właśnie on został
właścicielem tych dóbr po śmierci ojca w 1705 roku i po śmierci matki.

Jan Tarło był wielkim magnatem ówczesnej Polski. Miał tytuł podstolego koronnego,
był generałem wojsk koronnych (1717), wojewodą lubelskim (1719),
sandomierskim (1736), posiadał też wiele starostw i został odznaczony orderem Orła
Białego w 1736 (takie ordery mógł mieć każdy kto odpowiednio zapłacił). Był
wielkim politykiem, zwolennikiem konfederacji tarnogrodzkiej i Stanisława
Leszczyńskiego.

Żenił się cztery razy, pierwsze małżeństwo z Marianną Lubowiedzką zawarte we
wczesnej młodości zakończyło się rozwodem. Drugie i trzecie (Elżbieta Modrzewska
i Elżbieta Branicka) były bezpotomne, a obie żony zmarły. Jan Tarło właściciel
wielkiej fortuny musiał mieć spadkobiercę i w wieku 62 lat (w roku 1746) ożenił
się z 28 letnią Zofią Krasińską. Jan Tarło zmarł w 1750 roku nie doczekawszy się
potomka.

Zofia z Krasińskich Tarłowa okazała się bardzo rozsądną i gospodarną kobietą. Po
śmierci męża otrzymała w dożywocie Opole i klucz opolski (z Kowalą). Zofia
z Krasińskich dziedziczka Opola uczyniła z tego miasta miejsce gdzie bywali
możni ówczesnej Polski. Bywał tu król, wielki książę rosyjski Paweł (incognito).
Wdowa Tarłowa wyszła za mąż za wdowca Antoniego Lubomirskiego, zmarła
w 1790 roku, a jedyny syn z małżeństwa z Lubomirskim zmarł jeszcze w 1760
roku.

Dobra opolskie po śmierci Zofii z Krasińskich Lubomirskiej, przejęła dalsza rodzina
Lubomirskich. Właścicielem został Aleksander Lubomirski ożeniony z Rozalią
z Chodkiewiczów.
W końcu XVIII wieku Kowala była dużą wsią. Spis ludności diecezji krakowskiej
z 1787 roku informuje o 377 mieszkańcach, w tym mieszkało tu 18 Żydów.

W 1804 roku po śmierci Lubomirskiego dziedziczką Opola i dóbr opolskich została
Rozalia Lubomirska, córka Aleksandra i Rozalii z Chodkiewiczów. Warto
przybliżyć tę niezwykłą postać. Rozalia z Lubomirskich tak naprawdę miała na imię
Aleksandra Franciszka Teofila, a imię Rozalia nadano jej dopiero na
bierzmowaniu i później używała właśnie tego imienia. Urodziła się w Paryżu w 1788
roku. Wczesne dzieciństwo spędziła w Szwajcarii, a następnie we Francji, gdzie
właśnie szalał terror jakobiński podczas Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Jako
arystokratka była wraz z matką więziona we Francji przez dwa lata (miała wtedy
5-6 lat), następnie jej matka została stracona na osławionej gilotynie dnia 30 VI
1794 (jej duch ponoć straszy w pałacu w Opolu). Jej ojciec zdołał uwolnić córkę.
Wróciła do Polski, mieszkała i uczyła się w Opole.

Po śmierci ojca w 1804 roku opiekowała się nią ciotka Konstancja Rzewuska, która
wydała ją za mąż za swego syna Wacława. Małżeństwo nie było udane, zawarto
je tylko ze względu na majątek i kwestie dziedziczenia, zresztą mąż podróżnik
(znawca Bliskiego Wschodu, przyjął później arabskie imię) rzadko widywał się
z żoną. Po przejściach w dzieciństwie była wielkim wrogiem wszelkich
poczynań rewolucyjnych. Zawsze podkreślała swoje związki z dworami europejskimi.

W 1854 roku sprzedała dobra opolskie Kazimierzowi Wydrychiewiczowi. Warto
jeszcze wspomnieć o dalszych losach Rozalii Rzewuskiej. Podobno po Powstaniu
Styczniowym, gdy wszystkie kobiety w Polsce chodziły ubrane na czarno, ona
ubierała się kolorowo i ganiła nawet głośno wiernych (biła ich parasolką), którzy
w kościołach śpiewali "Boże coś Polskę...". Zmarła dnia 1 I 1865 roku
w Warszawie. Swój majątek kazała sprzedać na cele dobroczynne.

Od 1854 roku dobra opolskie, a w tym i Kowala należały do Wydrychiewiczów.
W dziesięć lat później, w 1864 roku ziemia w Kowali, na mocy ukazu carskiego,
została uwłaszczona. W Kowali powstało 93 gospodarstwa rolne na 301 morgach
ziemi. Od tej pory nie było już ziemi dworskiej w Kowali, była to samodzielna
wieś. W Kowali ustanowiono siedzibę gminy, ale w latach osiemdziesiątych XIX
wieku przeniesiono ją do Karczmisk.

Kowala rozwijała się pomyślnie. W 1883 roku było tu już 80 domów i 706
mieszkańców.

Kowala w gminie Karczmiska w 1921 roku liczyła 177 domów mieszkalnych oraz 1
124 mieszkańców.

O kowali
Według Księgi Adresowej Polski z 1929 roku kowalem w Kowali był P. Gawdzik,
a szewcem J. Rebełek. Działały tu liczne sklepy spożywcze należące do: G.
Boruhca, T. Jarskiego, K. Kuty, B. Polaczkowskiego i J. Smagi. Były też dwa wodne
młyny, własność J. Kręcisza oraz K. Małeckiej. We wsi była też Spółdzielnia
Mleczarska.

W Kowali zachowała się kaplica wzniesiona być może jeszcze w XVII wieku. Była
remontowana w 1952 roku. Jest murowana z wapienia i cegły. Założona na
rzucie prostokąta zamkniętego na wschodzie półkoliście. Wewnątrz sklepienia
kolebkowo-krzyżowe z otworami okiennymi. Dach jest dwuspadowy pobity gontem.
Wewnątrz znajduje się rzeźba Matki Boskiej kamienna typowa dla XVII-
wiecznej Polski.

(Wola Kowalska )

Wieś obecnie nie istnieje, leżała w pobliżu Kowali, po raz pierwszy notowano ją
w 1409 roku jako Cowalskawola. Według historyków leżała na południowy-zachód
od obecnej wsi Kowala. Ostatnie wzmianki o jej istnieniu pochodzą z 1563 roku

Zdarzenia w Powiecie
Aktualne zdarzenia w powiecie opolskim.
Mapka
tekst alternatywny
Stworzone przez: Wojciech S. Daniel O.
OSPLicznik wizyt na stronę
Strona główna Strona główna Mapa strony Kontakt